8 - و در كتاب مناقب است كه رسول اللَّه ( ص ) آن قدر مىگريست كه بيهوش مىشد ، خدمتش عرضه مىداشتند مگر خداى تعالى در قرآن نفرموده كه خداوند از گناهان گذشته و آينده تو ، در گذشته پس اين همه گريه براى چيست ؟ ! مىفرمود : درست است كه خدا مرا بخشيده ، ليكن من چرا بنده اى شكرگزار نباشم ، و همچنين بود بيهوشىهاى على بن ابى طالب وصى آن حضرت در مقام عبادتش « 1 » . مؤلف : گويا سائل خيال مىكرده كه بطور كلى عبادت براى ايمنى از عذاب است ، و حال آنكه چنين نيست ، بلكه رواياتى وارد شده كه عبادت از ترس عذاب مانند عبادت بندگان از ترس موالى است ، بناى پاسخ آن جناب هم بر اين است كه عبادت از باب شكر خداى سبحان است ، و اين چنين عبادت ، عبادت كرام و قسم ديگرى است از عبادت . و در ماثور از ائمه اهل بيت ( ع ) هم وارد شده كه بعضى از عبادتها از ترس عقاب است و اين عبادت نظير عبادتى است كه غلامان براى آقاى خود و از ترس او انجام مىدهند ، و بعضى از عبادات عبادتى است كه به طمع ثواب انجام مىشود ، اين عبادت نظير عبادت تجار است كه از هر كارى سود آن را در نظر دارند ، و بعضى از آنها عبادتى است كه به خاطر اداى شكر نعمتهاى خداى سبحان انجام مىشود « 2 » . و در بعضى روايات از اين قسم عبادت تعبير شده به اينكه بخاطر محبت خداى سبحان انجام مىشود ، و در بعضى از روايات ديگر دارد كه بخاطر اين انجام مىشود كه خدا را اهل و سزاوار عبادت مىبيند . و ما در تفسير جمله « سَيَجْزِي اللَّه الشَّاكِرِينَ » « 3 » در جلد چهارم ص 75 اين كتاب در باره معناى اين روايات بطور مفصل بحث كرديم ، و در آنجا گفتيم كه شكر در عبادت خدا ، عبارتست از اخلاص نيت براى خدا ، و شاكرين همان مخلصين ( به فتح لام ) از بندگان خدايند ، و مقصود از آيه شريفه « سُبْحانَ اللَّه عَمَّا يَصِفُونَ . إِلَّا عِبادَ اللَّه الْمُخْلَصِينَ » « 4 » و امثال آن ، همين مخلصين مىباشند . 9 - و در كتاب ارشاد ديلمى است كه ابراهيم خليل ( ع ) وقتى به نماز مىايستاد جوش و خروشى نظير هيجان و اضطراب اشخاص ترسيده ، از او شنيده مىشد ، و

--> ( 1 ) و مستدرك الوسائل ج 2 ص 295 و در المنثور ج 6 ص 70 ط بيروت . ( 2 ) بحار الانوار ج 70 ص 255 ح 12 . ( 3 ) سوره آل عمران آيه 144 . ( 4 ) منزه است خدا از آنچه كه آنها توصيفش مىكنند مگر بندگان مخلص او . سوره صافات آيه 160 .